Met de billen bloot in 1892

Met de billen bloot in 1892

Eindelijk! dacht ik daarnet toen ik de echtscheidingspapieren onder ogen kreeg. Niet de mijne, maar die van Gustaaf Vermaelen.
Niet dat ik die man iets kwaads toewens. Nee, ik ben gewoonweg blij dat ik, na jaren van archieven doorpluizen, eindelijk eens op een negentiende-eeuwse echtscheiding bots. Want die zijn zeldzaam – en al zeker op vraag van de vrouw. In Antwerpen worden in 1892 zowat 1900 huwelijk vertrokken, maar slechts 27 echtscheidingen.

Hertrouw in 1894, kind uit 1887

Wat me naar de scheiding leidde? De huwelijksakte in 1894 van Ferdinand Gustaaf en Theresia Van Rompaey. Zij is een (letterlijk) viswijf, 27 en geboren in Antwerpen waar zij op de Veemarkt 12 woont. Hij is 32, afkomstig van Aarschot, maar koetsier in Antwerpen, waar hij in de Kleine Kraaiwijk 5 woont.

In de trouwakte lees ik dat hij gescheiden is van Maria Josepha Portauwe. Maar ook dat hij bij de trouw met Theresia een kind erkent dat in de zomer van … 1887 geboren is. Ook al is dat mogelijk niet zíjn zoon, toch trek ik mijn wenkbrauwen op, want de geboorte valt nauwelijks enkele maanden na zijn éérste huwelijk.

Antwerpen, 5 mei 1887: (dan nog) vleeschhouwer Ferdinandus Gustavus Vermaelen trouwt met dienstmeid Maria Josepha Portauwe. Enkele dagen eerder sloten ze hun huwelijksvoorwaarden bij een Wilrijkse notaris.

Onthullende huwelijksbijlage

In de huwelijksbijlagen vind ik de scheiding waarnaar de huwelijksakte verwijst: op 12 maart 1892 wordt die in het Antwerpse register ingeschreven. Dat gebeurt na de uitspraak van de rechtbank van eerste aanleg op 14 oktober 1891.

Trok ik daarnet de wenkbrauwen op, dan valt mijn mond nu open van verbazing, want het vonnis van de echtscheiding met zijn eerste vrouw zit in de bijlagen van zijn tweede huwelijk. En Ferdinand Gustaaf blijkt het bont gemaakt te hebben bij zijn eerste vrouw. Zo bont dat de echtscheiding wordt uitgesproken op grond van grove beledigingen. En de redenen hiervoor worden haarfijn uit de doeken gedaan in het uittreksel van het vonnis.

Lange kerfstok

Wat Theresia’s kersverse echtgenoot in zijn vorige huwelijk uithaalde? De vele getuigen bij het echtscheidingsproces doen hun relaas. (Dat wordt trouwens nog in het Frans genoteerd: we schrijven 1891 en het Nederlands wordt pas in 1898 als officiële landstaal erkend.)

Dit heeft de flierefluiter al – minstens – op zijn kerfstok:

  • Tijdens hun wittebroodsweken woont het koppel aan de Wolleverversrui (Canal des Teinturiers) – het Schipperskwartier. Op een dag stuurt hij zijn vrouw om boodschappen. Die kans grijpt hij om er vandoor te gaan – mét al hun meubelen. Drie dagen later daagt hij weer op.
  • Wat later wordt hij constant in het bijzijn van vrouwen van lichte zeden gezien, samen op weg naar het cabaret.
  • Wanneer hij rijtuigen verhuurt, ontvangt hij in de stalplaats vrouwen, en scharrelt hij met de meisjes die er werken.
  • Hij heeft een ‘schuldige relatie’ met een cabaretartieste die Fientje heet. Zij woont eerst op de rue des Allouettes (Leeuwerikstraat) en later op de rue des Fortifications (Verschansingstraat). Men ziet hem ’s morgens achter haar venster, terwijl zij in niet meer dan een hemd gehuld is. Hij valt er trouwens op om het even welk moment van de nacht binnen, slaapt en eet met haar.
    Fientje komt hem trouwens in zijn stadskwartier opzoeken wanneer hij haar drie weken veronachtzaamd. Zij slingert in die periode tijdens zijn cabaretbezoeken verwensingen naar het hoofd: dat hij er zowaar aanpapt met twee ándere vrouwen van lichte zeden!

Beklaagde is verslingerd aan Fientje, een Antwerpse cabaretartieste

Genoeg is genoeg!

Deze verzameling van uitspattingen volstaat voor de rechter. Wat ook niet echt helpt, is dat onze beschuldigde naar elke stap van de procedure zijn kat heeft gestuurd, op de zitting zonder advocaat verschijnt, en niets te melden heeft over de feiten die hem ten laste worden gelegd. De scheiding wordt uitgesproken en onze zondaar moet de gerechtskosten betalen.

Op 9 november 1891 betekent een deurwaarder aan hem het vonnis en op 16 februari 1892 laat de griffier van de rechtbank weten dat de beklaagde geen verzet heeft aangetekend. De stad stuurt dus een deurwaarder met de dagvaarding: “Bied u op 12 maart om 11 uur aan op het stadhuis om de echtscheiding te voltrekken.” Maar ook nu geeft hij verstek zodat zijn handtekening niet op de echtscheidingspapieren staat. De hare gelukkig wel:

Maria Josepha Portauwe sluit op 12 maart 1892 met haar handtekening een turbulent huwelijk af

Nieuwe start?

Hoe het de gescheiden Maria Josepha – die al op haar vijfde wees werd – daarna vergaat? Dat moet ik nog onderzoeken. Met haar ex-man had ze gelukkig geen kinderen.

Gustaaf hertrouwt twee jaar later met de vijf jaar jongere visverkoopster Theresia Van Rompaey, ook uit Antwerpen. In hun trouwakte erkent hij haar kind Leopold, geboren in 1887. Die wettiging wordt ook in de kantlijn van diens originele geboorteakte bijgeschreven:

Leopold, het onwettige kind van Theresia Van Rompaey (20) wordt op 27 augustus 1887 in Antwerpen geboren, en pas op 15 maart 1894 gewettigd door haar huwelijk met de eerder gescheiden Gustaaf Vermaelen

Zijn uitspattingen hebben Gustaaf geld gekost. Want voor zijn trouw legt hij een ‘getuigschrift van onvermogen’ voor, afgeleverd door de politiecommissaris van de eerste wijk, dat hem vrijstelt van de aktekosten.

‘Getuigschrift van onvermogen’ uit 1893 voor Gustaaf Vermaelen

Tekenen de huwelijksakte:

Getuigen van een nieuwe start in 1894?

Doffe ellende in Bonheiden

De wereld van Maarten Van Rompaey uit Bonheiden stort op 10 december 1864 in elkaar. Dan overlijdt zijn zwangere vrouw, samen met de tweeling die ze draagt.

Zonet was ik naar Van Rompaeys aan het snuffelen in de tienjarige tafels van Bonheiden. Dat zijn alfabetische tabellen van alle geboortes, huwelijken en overlijdens gedurende een periode van tien jaar. Handig om je te gidsen naar een bepaalde akte, maar ook om een overzicht te krijgen van fluctuaties van een bepaalde familienaam in een gemeente.

Zo duikt om de paar jaar in Bonheiden wel een overleden Van Rompaey op. Wanneer je dan plotseling een rijtje als dit ziet staan, voel je intuïtief aan: hier is wat aan de hand.

Bonheiden, tienjarige tafel op overlijdens 1861-1870

Ik duik in de eigenlijke aktes. En daar knallen de keiharde gebeurtenissen van 10 december 1864 me in het gezicht.

Maarten Van Rompaey & Antonetta Goyvaerts
De drie overlijdensaktes van 10 december 1864

Want nadat Antonetta Goyvaerts een jaar eerder nog de tweelingzusjes Maria Philomena en Catharina op de wereld zette, gaat het nu rampzalig mis. Op 10 december om 14 uur overlijdt ze, 43 jaar en getrouwd met Maarten Van Rompaey.

En Antonetta was blijkbaar zwanger, want een kwartier later is er ‘een kind, zonder leven, gekomen uit zijne moeders schoot’.

Eerste doodgeboren kindje

De derde overlijdensakte ziet er akelig hetzelfde uit als de tweede. Het is het tweelingbroertje …

Tweede doodgeboren kindje

Er rest Martinus niets anders dan, verslagen, de drie aktes te ondertekenen:

Handtekening van weduwnaar Maarten Van Rompaey

De Bonheidense bevolkingsregisters leren dat Maartens moeder als weduwe bij het koppel inwoonde, maar een jaar eerder overleden was.

Bevolkingsregister Bonheiden, 1868-1880

Opvallend is dat Maarten niet hertrouwt, wat gebruikelijk zou zijn voor een weduwnaar die met zes kinderen alleen achterblijft. Het gezin blijft nog tien jaar op de Diestersche Baan in Bonheiden wonen om dan buurdorp naar Sint-Katelijne-Waver te verkassen. De oudste zoon, Franciscus Henricus, is inmiddels in 1872 in Mechelen getrouwd en dochter Maria op haar achttiende vertrokken naar Gouda (Holland).

Dubbel getrouwd?

Ze trouwen twee keer op één week tijd, Jean Francois Van Rompaey en Catherine Laenen. Wel, dat beweren de tienjaarlijkse tafels op de Antwerpse huwelijksakten van 1811 toch.

Daar moet ik meer van weten! Wat gebeurde er op 12 én 19 juni in het Antwerpse stadhuis?

Tot mijn verbazing staat de huwelijksakte van hetzelfde koppel inderdaad twee keer ingeschreven in het huwelijksregister als akte 259 én akte 280. Alleen zat er de eerste keer blijkbaar een haar in de boter. Want Moretus, de ambtenaar van de Burgerlijke Stand, noteert in de marge van de akte die al netjes op voorhand was opgesteld:

“Gezien het niet-verschijnen van de partijen die de trouw aangaan, en na de vereiste tijd gewacht te hebben, annuleren wij de trouwakte hiernaast .”

Jean Francois Van Rompaey en Cathérine Laenen dagen niet op voor hun trouw!
Jean Francois Van Rompaey en Cathérine Laenen dagen niet op voor hun trouw!

Een week later loopt het ei zo na weer mis, want nu ontbreekt de twee-en-tachtigjarige vader van de bruid. Je hoort Moretus al zuchten terwijl hij in de kantlijn acteert:

“De genaamde Jean Laenen, getuige in de akte hiernaast, die niet kon verschijnen wegens ziekte, wordt vervangen door Gerard Bogaert, koordenslager, …”

Eind goed, al goed, zeker?

paij/paeij/paey/puy

Antwerpen, 25 mei 1825.
Petrus Franciscus Van Rompaij trouwt met weduwe Isabella Maria De Meulder. Twee broers van de bruidegom zijn getuige.

En dat leidt tot … vier verschillende schrijfwijzen van de familienaam in één akte:

  • Petrus Franciscus Van Rompaij, zoals de ambtenaar het noteert;
  • P F Van Rompuy, zoals de bruidegom zelf handtekent;
  • P J Van Rompaey, zoals broer Philippus Jacobus handtekent;
  • P J Van Rompaeij, zoals broer Petrus Joannes handtekent.

 

Wie zei daar dat met de burgerlijke stand de willekeur in de familienamen eindigde? Niet, dus. 

Sint-Silvester

Sint-Silvester

Rarara, op welke dag van 1872 werd Gerardus Silvester Van Rompuy geboren?
Zoek het niet te ver, want zijn tweede voornaam verraad het al: op de allerlaatste dag. Dan wordt Sint-Silvester gevierd. En gaan we met z’n allen uit de bol op silvesternacht.

Zijn vrouw had alvast geen reden meer om zijn verjaardag te vergeten. Al hebben we er het raden naar waarom zijn roepnaam Karel (Charel?) was – zoals blijkt uit zijn bidprentje van 1944.

Feesten als de beesten

Zijn vader Peer vierde zijn hertrouw blijkbaar uitgebreid. Want die vond negen maanden en … tien dagen eerder plaats (20 maart 1872, Reet).

Gerardus Silvester Van Rompuy wordt op 31 december 1872 in Rumst geboren